Jak zaznaczono w pierwszej części opracowania, ze statusem prawnym urządzenia przesyłowego jest ściśle związane zagadnienie służebności przesyłu. Nie może, bowiem budzić wątpliwości fakt, że korzystanie z urządzenia przesyłowego stanowiącego cześć przedsiębiorstwa wymaga również korzystania z części nieruchomości, na której to urządzenie jest posadowione. Przedsiębiorca zatem powinien dysponować tytułem prawnym do tej części nieruchomości, na której jest lub ma być zlokalizowane urządzenie przesyłowe.

Tytuł prawny do władania nieruchomością to uprawnienie do korzystania z nieruchomości wynikające z prawa własności, z umowy zobowiązaniowej lub z ograniczonego prawa rzeczowego.

Ograniczone prawo rzeczowe to uprawnienie do władania co do zasady rzeczą.
Na jego treść składa się ściśle określony przez ustawę zakres uprawnień względem cudzej rzeczy. Kodeks cywilny nie zawiera definicji ograniczonych praw rzeczowych, zawiera natomiast ich wyczerpujące wyliczenie.

Tytuł prawny do części nieruchomości ma przede wszystkim umożliwić dostęp do urządzeń przesyłowych w celu ich naprawy i konserwacji. Podstawowym sposobem na uzyskanie tytułu prawnego do części nieruchomości jest zawarcie przez przedsiębiorcę z właścicielem lub wieczystym użytkownikiem umowy sprzedaży wyodrębnionej części nieruchomości. Właściciel nieruchomości może również oddać przedsiębiorstwu nieruchomość odpłatnie
w najem, dzierżawę lub w użytkowanie. Może również ustanowić na rzecz przedsiębiorcy służebność przesyłu.

Służebność przesyłu do nowa instytucja, która nie była dotychczas uregulowana w polskim prawie. Do kodeksu cywilnego została wprowadzona ustawą z dnia 30.05.2008 r.
o zmianie ustawy kodeks cywilny oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 2008 r., Nr 116,
poz. 731).

Definicja służebności przesyłu wprowadzona do kodeksu cywilnego:

Art. 3051. Nieruchomość można obciążyć na rzecz przedsiębiorcy, który zamierza wybudować lub którego własność stanowią urządzenia, o których mowa w art. 49 § 1, prawem polegającym na tym, że przedsiębiorca może korzystać w oznaczonym zakresie z nieruchomości obciążonej, zgodnie z przeznaczeniem tych urządzeń (służebność przesyłu).

Służebność przesyłu jest to zatem ograniczone prawo rzeczowe, którego istota przejawia się w tym, że przedsiębiorca może korzystać z nieruchomości stanowiącej prywatną własność
w precyzyjnie określonym zakresie. Podkreślić przy tym należy, iż zakres korzystania
z nieruchomości prywatnej powinien być zgodny z przeznaczeniem urządzeń przesyłowych posadowionych na nieruchomości stanowiącej prywatną własność. Oznacza to,
iż przedsiębiorca może korzystać z nieruchomości w zakresie niezbędnym dla zapewnienia prawidłowego funkcjonowania urządzeń przesyłowych. Służebność przesyłu może być zastosowana nie tylko do takich stanów faktycznych, w których urządzenia przesyłowe
już istnieją, ale również do takich, w których przedsiębiorca zamierza dopiero wybudować
urządzenie przesyłowe.

Ustanowienie służebności przesyłu następuje na podstawie umowy zawartej między właścicielem nieruchomości prywatnej, na której znajduje się urządzenie przesyłowe,
a przedsiębiorstwem. Umowa mająca na celu ustanowienie służebności przesyłu winna być zawarta w formie aktu notarialnego. Ustanowienie służebności przesyłu może nastąpić
za wynagrodzeniem wypłaconym przez przedsiębiorcę właścicielowi nieruchomości
lub bez wynagrodzenia.
W celu ustanowienia służebności przesyłu właściciel nieruchomości, na której znajdują się urządzenia przesyłowe musi przedstawić u notariusza następujące dokumenty:

1. odpis księgi wieczystej, w której wpisany jest właściciel nieruchomości lub gdy nieruchomość nie posiada urządzonej księgi wieczystej inny dokument za pomocą, którego można wykazać, iż określonej osobie przysługuje prawo własności nieruchomości (najczęściej jest to akt własności ziemi wydany w trybie ustawy z dnia 26.10.1971 r. o uregulowaniu  własności gospodarstw rolnych);
2. wypis z ewidencji gruntów;
3. wyrys z ewidencji gruntów; wraz wyznaczoną częścią nieruchomości mającej być przedmiotem służebności. Wyznaczenia na mapie ewidencyjnej winien dokonać uprawniony geodeta.

Uwaga:
W konkretnym przypadku może się okazać, że konieczne będzie sporządzenie synchronizacji przez uprawnionego geodetę. Będzie to nieodzowne np. w sytuacji gdy nieruchomość nie posiada urządzonej księgi wieczystej, a na skutek odnowienia operatu ewidencji gruntów nr działki wskazany w wypisie z ewidencji gruntów jest inny niż ten wskazany w akcie własności ziemi.

Co do kosztów sporządzenia aktu notarialnego, to ich wysokość będzie zależna od szeregu czynników i w oderwaniu od analizy konkretnego przypadku trudno je precyzyjnie określić. Natomiast niezbędne jest podkreślenie, że w treści aktu notarialnego, należy dokładnie opisać sposób i zakres korzystania z nieruchomości przez przedsiębiorcę.

Ustanowienie służebności przesyłu na podstawie aktu notarialnego następuje w sytuacji, gdy obie strony, tj. przedsiębiorca oraz właściciel nieruchomości, na której zlokalizowane są urządzenia mają dobrą wolę załatwienia sprawy oraz uzgodniły wspólne stanowisko co do wynagrodzenia za ustanowienie służebności przesyłu. Rodzi się więc pytanie co zrobić
w sytuacji, gdy jedna ze stron nie chce podpisać aktu notarialnego przedmiotem, którego jest ustanowienie służebności przesyłu? Odpowiedź na to pytanie znajduje się w treści art. 3052 k.c.

Z treści cytowanego przepisu wynika, że zarówno właściciel nieruchomości jak i przedsiębiorca mogą żądać przed Sądem ustanowienia służebności przesyłu za odpowiednim wynagrodzeniem. Kodeks postępowania cywilnego, w szczególności art. 626 § 3 stanowi, iż przepisy o ustanowieniu drogi koniecznej stosuje się odpowiednio do ustanowienia służebności przesyłu. Wobec tego zasadne jest twierdzenie, że ustanowienie służebności przesyłu nastąpi w postępowaniu nieprocesowym. Sądem właściwym w tej sprawie będzie Sąd Rejonowy właściwy dla miejsca położenia nieruchomości.

Postępowanie nieprocesowe jest to jeden z dwóch zasadniczych trybów cywilnego postępowania rozpoznawczego. Jego cechą jest to, że nie można tu wyróżnić stron sporu o sprzecznych interesach (nie występuje tu powód i pozwany, a wnioskodawca
i uczestnicy). W postępowaniu nieprocesowym Sąd orzekając merytorycznie zawsze wydaje postanowienie.

Redagując wniosek o ustanowienie służebności przesyłu należy dokładnie określić przebieg służebności. Należy również wskazać wszystkich właścicieli nieruchomości przez, które będzie przebiegać służebność. Do wniosku należy dołączyć takie same dokumenty jak w przypadku ustanowienia służebności przesyłu w drodze aktu notarialnego. Dodatkowo konieczne będzie przeprowadzenie dowodu z opinii biegłego gospodarczego celem wyliczenia wynagrodzenia należnego właścicielowi nieruchomości obciążonej. Wniosek o ustanowienie służebności przesyłu winien być opłacony stałą opłatą sądową w kwocie 200,00 zł. Ponadto istotne jest, że po zakończeniu postępowania w przedmiocie ustanowienia służebności przesyłu należy wykonać stosowny wpis w księdze wieczystej urządzonej dla nieruchomości obciążonej służebnością przesyłu, celem ujawnienia ograniczonego prawa rzeczowego.

Arkadiusz Zuzmak
Radca prawny
Kancelaria Radców Prawnych i Adwokatów ZUZMAK i Partnerzy Spółka partnerska